Ribâ'nın lügat mânası: Ziyadelik ve yüksekliktir.
Şeriatte Ribâ: Karşılığı olmayan fazla bir maldır. Bu fazlalık, bir mal diğer bir mal karşılığında verilirken akid yapan iki kimseden biri tarafından şart koşulmuş olur.
Ribâ=Faiz işlemini Cenâb-ı Hak haram kılmıştır. Buna dair âyet-i kerime şöyledir:
"ALLAHü Teâlâ alışverişi helâl kıldı, faizi de haram etti." (84)
Veyine:
"Faizi yemeyiniz" buyurmuştur (85).

Ana mes'ele olarak faiz iki şeyde bulunur:
1— Ödünç olarak verilen para ve mallarda.
2— Alış-verişte.
1— "Bana ödünç şu kadar para veya şu kadar ölçek mal ver; bir de bana şu kadar zaman müsade ver. ben sana şu kadar fazlalık ile borcumu ödeyeyim" şeklindeki muamele birinci kısım faiz işlemidir.
2— Alış-verişteki faiz ise iki kısma ayrılır:
a) Peşin saüşlarda ziyadelikten dolayı faiz bulunmak.
b) Veresiye satışlarda ziyadelik olmaksızın faiz bulunmak. Alışverişlerde peşin ve veresiye muamelesinin helâl ve haram oluş şekilleri, şu hadîsi şeriften özetlendirilmektedir:
1— Altın, altın karşılığında, ağırlık ölçüsü ile, peşin olarak misli misline satılır; ziyadelik olursa faizdir.
2— Gümüş, gümüş karşılığında ağırlık ölçüsü ile, peşin olarak, misli misline satılır; ziyadelik faizdir.-
3— Buğday, buğday karşılığında ölçekle peşin olarak, misli misline satılır; ziyadelik faizdir.
4— Arpa, arpa karşılığında ölçekle peşin olarak misli misline satılır; ziyadelik faizdir.
5— Hurma, hurma karşılığında, ölçekle peşin olarak misli misline satılır; ziyadelik faizdir.
6— Tuz, tuz karşılığında ölçekle peşin olarak, misli misline satılır; ziyadelik faizdir." (86)
Hadîs-i şerifden çıkan hükümler:
a) Altın ve gümüş, ağırlık ölçüsü ile birbirleri arasında saülır.
b) Buğday, arpa, hurma ve tuz, ölçek hesabı ile birbirleri arasında satılır. Birinci kısma, "vezni" maddeler, ikinci kısma da "keyli" maddeler denir. Veznî olanlar birbirleri karşılığında ölçekle satılamadıklan gibi, keylî olanlar da vezinle birbirleri karşılığında satılamazlar. Fakat müte-davil para karşılığında, ölçeğe bağlı olanlar tartı ile, tartıya bağlı olanlar ölçekle satılabilirler. Meselâ, yüz kilo buğday veya hurma, şu kadar liraya saülabilir. Bunlar ölçeğe bağlı oldukları halde para karşılığında ağırlık ölçüsü ile satılırlar.
c) Sayılan altı cinsten her madde kendi cinsi karşılığında peşin satılacaktır. Veresiye satışları caiz değildir. Yani yüz gram alüm yüz gram altın karşılığında vade ile satmak caiz değildir. Bunda veresiyeden doğma faiz vardır ki. buna "Ribâ-i Nesie" denir.
d) Her cins madde, kendi cinsi karşılığında satılırken fazlalık olmayacaktır. Ziyadelik faiz olur. Yani. yüz gram altın, yüzbir gram alün karşılığında satılırsa, buradaki bir gram faiz olur. Buna da "Riba-i fadl" denir.
Her cinsin birbiri ile peşin saüşlannda ziyadelik faiz olduğu gibi, ziyadelik olmaksızın veresiye saüşlannda da faiz vardır.
O halde, faizin tahakkuku için iki illet şarttır: Miktar (ölçü birimi = ağırlık veya ölçek) ile cins.
Bu iki cins ile miktar bulunduğu zaman, ziyadelikle saüş haram olduğu gibi. ziyadelik olmaksızın veresiye satış da haramdır. Meselâ: İki ölçek buğdayı, peşin iki buçuk ölçek buğday karşılığında satmak veya iki ölçek buğdayı yine iki ölçek buğday karşılığında veresiye satmak haramdır. Çünkü burada ölçü birimi ölçektir, cins de aynıdır. Her iki cins de buğdaydır. Burada iki şart da mevcuttur.
Şu şekilde helâl olur: Meselâ, birinci şart olan miktar başka başka olsa. biri ağırlık ölçüsüne bağlı alün, diğeri ölçek ölçüsüne bağlı buğday olsa, bunların peşin ve veresiye olarak birbirleri karşılığında saüşlan nasil olursa olsun, caizdir. Çünkü aralarında hem cins birliği yok. hem de miktar birliği yoktur.
Eğer satılan ve alınan iki şey arasında, iki şarttan (miktar ve cinsten) yalnız biri bulunursa, peşin olarak ziyadelikle saüş helâl olur. fakat veresiye satış helâl olmaz.
Meselâ, buğday, arpa karşılığında fazlalıkla ve peşin olarak satılabildiği gibi. tartıya bağlı altın da gümüş karşılığında ziyade farkla saülabi-lir. Fakat bunların veresiye saüşı caiz değildir. Bu iki şekilde cins ayrılığı olmakla beraber, ölçü biriminde beraberlik vardır. Alış-verişi yapılan malların her ikisi ya ölçeğe bağlıdır, ya da tartıya bağlıdır. Bu bakımdan bir şartta beraberlik bir şartta ayrılık vardır. Buğday ile arpa her ikisi ölçeğe bağlı, fakat cinsleri ayrı. Altın ile gümüş, her ikisi tartıya bağlı, fakat cinsleri ayn.
İşte miktarda (birim ölçüsünde) beraber olup başka başka cinslerden olan maddelerin peşin saüşlannda fazlalık helâldir, veresiye saüşlan ise haramdır.
Uzunluk ölçüsüne bağlı olup cinsleri de aynı olan maddeler, birbirle ri karşılığında peşin olarak misli misline satılırlar.
Uzunluk ölçüsüne bağlı olup, cinsleri başka başka olan şeyler peşin olarak, farklı surette birbirleri karşılığında satılabilirler; fakat veresiye satılamazlar. Ancak uzunluk ölçüsüne bağlı olan maddeler, gerek ağırlık, gerekse ölçek birimine bağlı olan maddelerle veya para karşılığında istendiği gibi saülabilirler.
Ribâ mallarının, cinsleri ile değişimi hâlinde, eskisi ve yenisi müsavidir.
Ölçek birimine bağlı olduğuna dair şeri delil bulunan bir madde, ebedî olarak ölçek birimine bağlıdır. Ağırlık birimine bağlılığına dair şer'î delil bulunan bir madde de daima ağırlık birimine bağlı kalır. Bunlar değişmez, yalnız başlangıçta da açıklandığı gibi mütedavil para karşılığında bunların çeşitli surette saülmalan caizdir. Ağırlığa bağlı olan ölçek ile, ölçeğe bağlı olan da ağırlık ölçüsü ile para karşılığında saülabilir. (Hindiye — Ribâ bahsi).
Altın ve gümüşlerin birbirleri karşılığında yapılan satışlarında akdin muteber oluşu, ancak karşılıklı olarak mecliste konuşulan miktarları alıp vermekle tahakkuk eder.
Diğer maddelerde ise, malı tayin etmekle akid gerçekleşir; o mecliste malı karşılıklı kabz etmek şart değildir.
Bir yumurtayı, iki yumurtaya; bir hurmayı, iki hurmaya; bir cevizi, iki cevize karşılık peşin satmak caizdir. Bunlarda ölçü birimi olmadığından ribâ tahakkuk etmez.
Buğdayı, buğday unu veya kavrulmuş un karşılığında satmak caiz değildir, çünkü ölçüde eşitlik kurulamaz. Fakat un, un karşılığında ölçekle eşit ve peşin satılabilir.
Et, hayvan karşılığında satılabilir.
Yaş hurma, kuru hurmaya; yaş üzüm, kuru üzüme karşılık, aym ölçekte olmaları şartı ile. satılırlar.
Cinsleri başka başka olan hayvanların etlerini, ağırlıkta birbirlerinden farklı ve peşin olarak karşılıklı satmakta bir beis yoktur (*).
Cinsleri ayn hayvanlann sütlerini satmakta yine beis yoktur.
İç yağlan da kuyruk yağlan karşılığında satılabilir.
Ekmeğin, buğday veya un karşılığında farklı olarak peşin satılması caizdir. Çünkü ekmek keyli olmaktan çıkmış, adedi olmuştur. Buğday ise keylî'dir. Mikdar (ölçü birimi) değişikliği olunca, ziyadelikle satış da caiz olur.
Menfaat sağlayan her ödünç, faizdir. Bu esasa göre verilen ödünç şeyler karşılığında bir menfaat beklenmez. ALLAH nzası gözetilir.