(1) John Hick, Philosophy of Religion, USA 1963, s. 4.

(2) bk. Mehmet Aydın, Din Felsefesi, İzmir 1987, s. 162.


(3) H.P.Owen, "Theism", The Encyclopedia of Philosophy, ed. Paul Edwards, Macmillan Ün, New York 1972, I, s. 97-98; Bekir Topaloğlu, "ALLAH" mad., Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul 1989, II, s. 471-498.


(4) Ateizmin tanımıyla ilgili ayrıntılı bilgi için bk. Aydın Topaloğlu, Çağdaş İngiliz Felsefesinde Ateizm Problemi, (yayımlanmamış doktora tezi) 9 Eylül Uni. Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir 1996, s. 2-31.


(5) George Smith, Atheism The Case Against God, New York 1989, s. 20.


(6) Stewert Sutherland, Atheism and The Rejection of God, Oxford 1977, s. 5.


(7) David Berman, A History of Atheism in Britain, London 1988, s. 2.


(8) Nielsen, Philosophy and Atheism, New York 1985, s. 123.


(9) A. J. Ayer, Language, Truth and logic, London 1990, s. 23, 120-1.


(10) Konuyla ilgili ayrıntılı bilgi için bk. Mehmet Akgün, Materyalizmin Türkiye'ye Girişi ve İlk Etkileri, Ankara 1988, s. 11-57.


(11) Michael J. Buckley, At The Origins of Modern Atheism, USA 1987, s. 1-3.


(12) Buckley, a.e., s. 4.


(13) bk. Ernest Campell Mossner, "Deism", The Encyclopedia of Philosophy, ed. Paul Edwards, New York 1972, II, s. 326-327.


(14) Alasdair MacIntyre, "Pantheism", The Encyclopedia of Philosophy, ed. Paul Edwards, New York 1972, VI, s. 34.


(15) A. E. Affifi, Muhyiddin İbnu'l-Arabî'nin Tasavvuf Felsefesi, çev. Mehmet Dağ, Ankara 1975, s. 36;


(16) Antony Flew, God, Freedom and İmmortalıty, New York 1984, s. 31.


(17) Bertrand Russell, "Am I Atheist or an Agnostic", Bertrand Russell On God and Religion, ed. Seckel Al, New York 1986, s. 85


(18) Lıghtman Bernard, The Origins of Agnosticism, Victorian Unbelief and The Limits of Knowledge, The Johns, London 1987, s. 17. Agnostisizm her zaman din karşıtı bir tutum olarak ele alınmamıştır. Dindar olduğu halde agnostik olanlar da mevcuttur. Dolayısıyla bu kişileri kuşkularından dolayı agnostik olan ve ateizme yaklaşan kişilerle karıştırmamak gerekir. Bu kişiler Tanrı'nın varlığı konusunda inanç ve bilgi ayırımının yapılmasını gündeme getirmişler, Tanrı'nın akılla bilinmesiyle ona kalben inanılmasının farklı şeyler olduğunu ifade etmişlerdir. Dolayısıyla günlük dille Tanrı hakkında konuşmaya da karşı çıkmışlardır. Bu kişilere göre Tanrı'ya inanmakla O'nun hakkında konuşmak ayrı şeylerdir. Bir insan inandığı halde Tanrı'yı bilemeyebilir, veya O'nun bilinemeyeceğine de inanabilir. Ancak onun varlığına inanır. Bu durumda inancında da bir eksiklik görmez bk. Thomas McPherson, "Religion as The Inexpressıble", New Essays in Philosophical Theology, ed.Antony Flew- Alasdair MacIntyre, London 1955, s. 131-143.


(19) Friedrich Albert Lange, Materyalizmin Tarihi ve Günümüzdeki Anlamının Eleştirisi, çev. Ahmet Arslan, İzmir 1982, s. 1-29.


(20) Peter Geach, "The Meaning of God", Religion and Philosophy, ed. Martin Warner, Cambridge 1922, s. 85-88.


(21) Abdurrahman Bedevî, Min Tarihi'l-İlhâd fi'l-İslâm, Beyrut 1980, s. 27-28; Necip Taylan, İslam Düşüncesinde Din Felsefeleri, İstanbul 1994, s. 57-63.


(22) Geniş bilgi için bk. Taylan, a.e., s. 63-74.


(23) Patrick Masterson, Atheism and Alienation, London 1971, s. 1.


(24) Ludwig Feuerbach, The Essence of Christianity, İng. çev. Marian Evans, London 1843, s. 5-30.


(25) Marx'ın fikirlerinin felsefî yanı olmakla birlikte daha ziyade iktisadî, politik ve tarihsel boyutları ön plandadır. Proletarya iktidarını amaçlayan Marx'a göre herhangi bir dönemde herhangi bir toplumun üretim araçları aracılığıyla ulaştığı gelişme düzeyi sınıfların formasyonunu belirlemektedir. Bu da bireylerin birbirleriyle kuracakları ilişkileri belirlemektedir. İst yapı denilen, ideoloji, din, felsefe, sanat, ahlâk ve hukuk sistemleri de bu temel üzerinde oluşmaktadır. Marx için toplum açısından en önemli olan şey hayatiyetini ne şekilde devam ettireceğidir. Bu da insanların doğayla ve birbirleriyle ilişkilerinin temeli olmaktadır. Üretim araçları toplumsal ilişkileri belirlemektedir. Üretim araçlarınının değişmesi insanların yaşam biçimlerini ve bireylerin birbirleriyle olan ilişki biçimlerini değiştirmesiyle sonuçlanacaktır. Bundan sınıfların örgütlenme biçimleri de etkilenecektir. Üretim araçları da toplumun bütününde değilde bir kesimin elinde bulunduğu için sınıf çıkarları çatışması kaçınılmaz olacaktır. Doğrusu Marx'a göre dünya tarihi de sınıf çatışmalarının tarihi olmuştur. Bu durumun devrime yani komünizme kadar sürmesi doğaldır. Ancak hiçbir sınıf üretim araçlarını elinden kolayca bırakmayacaktır. Dolayısıyla komünizmin kurulmasının tek yolu var olan düzenin zorla yıkılmasından geçecektir. Geniş bilgi için bk. Bryan Magee, Yeni Düşün Adamları, ed. Mete Tunçay, Ankara 1985, s. 37-38.


(26) Hans Küng, Does God Exist?, London 1991, s. 229; Sidney Hook, From Hegel to Marx, USA, 1962, s. 17-18.


(27) Sigmund Freud, The Future of an İllusion, İng. çev. W.D. Roson-Scott, London 1934, s. 39-55.


(28) James Collins, God Ün Modern Philosophy, London 1960, s. 263.


(29) Jean-Paul Sartre, Existentialism and Human Emotions, İng. çev. B.Frechtman, New York 1957, s. 15.


(30) David Hume, Dialogues Concerning Natural Religion, ed. R.H.Popkin, USA 1988, s. 77.


(31) Voltaire, Philosophical Dictionary, İng. çev. ve ed. T Besterman, UK 1971, s. 49-58.


(32) Cemil Sena, Tanrı Anlayışı, İstanbul 1978, s. 586-609.


(33) Paul Edwards, "Common Consent Arguments for the Existence of God" The Encyclopedia of Philosophy, ed. Paul Edwards, New York 1972, I, s. 152-154.


(34) Buhârî, Sahihu'l-Buhârî, I-VIII, İstanbul 1981,"Cenâiz" 93.


(35) Berman, a.g.e., s. 7-8.


(36) Bu konuda ayrıntılı bilgiler için bk. Mehmet Aydın, Din Felsefesi, 210-229.


(37) bk. John Wisdom, "Gods", Logic and Language, ed. A.G.N. Flew, Oxford 1951, s. 139; Aydın Topaloğlu a.g.e., s. 58-65.


(38) bk. Süleyman Hayri Bolay, Felsefî Doktrinler ve Terimler Sözlüğü, Ankara 1996, s. 6-13.


(39) bk. John Cottingham, The Rationalists, Oxford 1988, s. 175-185.


(40) Gaskin, The Quest for Eternıty, UK 1984, s. 163.


(41) Mehmet Aydın, "ALLAH'ın Varlığına İnanmanın Aklîliği" İslamî Araştırmalar, sayı: 2, Ekim 1986, s. 12-21.


(42) Müslim, Ebu'l-Huseyn Müslim b. el-Haccac el-Kuşeyri, Sahihu Müslim, "imân" 209-211.


(43) Aydın Topaloğlu, Çağdaş İngiliz Felsefesinde Ateizm Problemi, s. 101-108.


(44) Ontoloji kelimesi "varlık bilgisi" veya "varlık nazariyesi" anlamına gelmekte olup Yunanca "on to: varlık" ve "logos: bilgi" kelimelerinin birleşmesinden meydana gelmiştir.


(45) St. Anselm, "Proslogion", Philosophers on Religion, ed. Patrick Sherry, London 1987, s. 43-45.


(46) Descartes, A Discourse on Method, London 1949, s. 120-126.


(47) Mehmet Aydın, a.g.e., s. 25.


(48) Tartışmalar için bk. Aydın Topaloğlu, a.e., s. 119-121.


(49) bk. Mehmet Aydın, Din Felsefesi, s. 48-66


(50) a.e., s. 53-54.


(51) a.e., 54-55.


(52) a.e., s. 56.


(53) William Paley, 'Natural Theology', The Existence of God, ed. John Hick, New York 1973, s. 99-103.


(54) William P. Alston, "Teleological Argument for the Existence of God", The Encyclopedia of Philosophy, ed. Paul Edwards, London 1972, VIII, s. 85.


(55) Darwin, Tanrı'nın varlığı konusunda agnostik olduğunu belirtmektedir. Hıristiyanlığa karşı çıkmakla birlikte Tanrı'nın varlığını inkâr etmemiştir bk. J. Passmore, A Hundred Years of Philosophy, UK 1975, s. 40; T. A. Goudge, "Charles Robert Darwin", The Encyclopedia of Philosophy, ed. Paul Edwards, London 1972, II, s. 295; Darwin'in evrim teorisiyle birlikte Tanrı'yla ilgili düşünceleri için bk. Teoman Duralı, Biyoloji Felsefesi, Ankara 1992, s. 175-187.


(56) J. Passmore, A Hundred Years of Philosophy, s. 38; Gaskin, The Quest for Eternıty, s. 71-3.


(57) bk. P. Edwards, "Atheism", s. 178; Flew "Divıne Omnipotence and Humen Freedom", New Essays in Philosophyical Theology, ed. Atony Flew ve Alasdair MacIntyre, London 1958, s. 145; J.L. Mackie, "Evil and Omnipotence", The Problem of Evil, Ed. Marılyn McCord Adams-Robert Merrıhew Adams, Oxford 1990, s. 28-33.


(58) Flew "Divıne Omnipotence and Humen Freedom", s. 145-7.


(59) Mackie, The Miracle of Theism, Oxford 1982, s. 156-8.


(60) Kötülük problemiyle ilgili geniş bilgi için bk. Aydın Topaloğlu, a.g.e., 160-171.


(61) Geniş bilgi için bk. Kemal Eraslan, Dîvân-ı Hikmet'ten Seçmeler, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 1983.


(62) bk. Mehmet Aydın, a.g.e., s. 66-70.


(63) J. Hick, Philosophy of Religion, 26-27.


(64) Konuyla ilgili geniş bilgi için. bk. Mehmet Aydın Kant'ta ve Çağdaş İngiliz Felsefesinde Tanrı-Ahlak İlişkisi, Ankara 1991., s. 26-45.


(65) Şafak Ural, Pozitivist Felsefe, İstanbul 1986, s. 17-18.


(66) Ural, a.e., s. 19-20.


(67) Ludwig Feuerbach, The Essence of Christianity, İng. çev. Marian Evans, London 1843, s. 5-30.


(68) Geniş bilgi için bk. Hans Küng, Does God Exist?, s. 229; Robert Tucker, Philosophy and Myth in Karl Marx, London 1971, s. 74; James Collins, God İn Modern Philosophy, s. 255.


(69) Etienne Gilson, Ateizmin Çıkmazı, çev. Veysel Uysal, İstanbul 1991, s. 43-49.


(70) Sigmund Freud, Psikanalize Giriş, çev. Günsel Koptagel-İlal, İstanbul 1984, s. 23-38; Alasdair MacIntyre, "Sigmund Freud", Encyclopedia of Philosophy, III, s. 250-252; Collins, a.e., s. 299.


(71) Sigmund Freud, Totem and Taboo, London 1983, s. 147-151.


(72) Pierre Debray-Rıtzen, Freud Skolastiği, çev. A. Fikret Gökdemir-A. Çetin Ertürk, Ankara 1991, s. IX-XI.


(73) bk. Mehmet Aydın, Din Felsefesi, s. 176-179


(74) Collins, a.g.e., s. 263;


(75) Jean-Paul Sartre, Existentialism and Human Emotions, İng. çev. B. Frechtman, New York 1957, s. 15; Sartre'ın ateizmi ile igili ayrıntılı bilgi için bk. Kenan Gürsoy, J. P. Sartre Ateizminin Doğurduğu Problemler, Ankara 1987, s. 33-38.


(76) Mehmet Aydın, Din Felsefesi, s. 176-178


(77) Nietzche'nin ateizmiyle ilgili bk. Hüseyin Aydın, Metafizikçi Olarak Nietzsche, Bursa 1984, s. 1-15., Etienne Gilson, Ateizmin Çıkmazı, çev. Veysel Uysal, İstanbul 1991, s. 11-22.


(78) Mâlik b. Enes, el-Muvatta' I-II, İstanbul 1981, "Hüsnü'-Hulk" 8.


(79) Konuyla ilgili ayrıntılı bilgi için bk. Mehmet Akgün, Materyalizmin Türkiye'ye Girişi ve İlk Etkileri, s. 11-57.


(80) Geniş bilgi için bk. Süleyman Hayri Bolay, "Diyalektik" ve "Maddecilik" mad. Felsefî Doktrinler ve Terimler Sözlüğü, s. 92-101, 256-262.


(81) Müslim, "İmân" 93.